قرآن مجید که دعوت به تفکر و نتیجه گیری فکری می‏کند و تفکر را عبادت‏
می‏شمارد و اصول عقاید را جز با تفکر منطقی ، صحیح نمی‏داند ، به یک مطلب‏
اساسی توجه نموده و آن اینکه لغزشهای فکری بشر از کجا نشئات می‏گیرد
و ریشه اصلی خطاها و گمراهیها در کجاست ؟

_تکیه بر ظن و گمان بجای علم و یقین
قرآن می‏گوید :
اکثر مردم چنین‏ اند که اگر بخواهی پیرو آنها باشی تو را از راه حق گمراه‏
می‏کنند ، برای اینکه تکیه شان بر ظن و گمان است و ( نه بر یقین ) ، تنها
با حدس و تخمین کار می‏کنند  .
قرآن کریم در آیات زیادی به شدت با پیروی از ظن و گمان مخالفت می‏کند
و می‏گوید : مادامی که به چیزی علم و یقین نیافتی آنرا دنبال مکن .

_میلها و هواهای نفسانی
انسان اگر بخواهد صحیح قضاوت کند باید در مورد مطلبی که می‏ اندیشد کاملا
بی طرفی باشد ، یعنی تلاش کند که حقیقت خواه باشد و خود
را تسلیم دلیلها و مدارک نماید ، درست مانند یک قاضی که روی پرونده‏ای‏
مطالعه می‏کند ، باید نسبت به طرفین دعوا بی طرف باشد .
انسان در تفکرات خود اگر بی طرفی خود را نسبت به نفی یا اثبات مطلبی‏
حفظ نکند و میل نفسانیش به یک سمت بیشتر باشد ، خواه‏ ناخواه و بدون آنکه‏
خودش متوجه شود عقربه فکرش به جانب میل و خواهش نفسانیاتش متمایل‏
می‏شود این است که قرآن هوای نفس را نیز مانند تکیه بر ظن و گمان یکی از
عوامل لغزش می‏شمارد .

🔸شتابزدگی
هر قضاوت و اظهار نظری مقداری معین مدارک لازم دارد و تا مدارک به‏
قدر کافی در یک مساله جمع نشود هرگونه اظهار نظر ، شتابزدگی و موجب لغزش اندیشه است قرآن کریم مکرر به اندک بودن سرمایه‏ علمی بشر و کافی نبودنش برای برخی قضاوتهای بزرگ اشاره می‏کند و اظهار جزم را دور از احتیاط تلقی می‏نماید .

🔸سنت گرائی و گذشته نگری
انسان به حکم طبع اولی خود هنگامی که می‏بیند یک فکر و عقیده خاص مورد
قبول نسلهای گذشته بوده است خودبخود بدون آنکه فرصتی به اندیشه خود بدهد
آن را قبول می کند قرآن یادآوری می‏کند که پذیرفته‏ ها و باورهای گذشتگان را
مادام که با معیار عقل نسنجیده‏ اید قبول نکنید ، در مقابل باورهای گذشتگان‏
استقلال فکری داشته باشید .

🔸شخصیت گرائی
یکی دیگر از موجبات لغزش اندیشه ، گرایش به شخصیتها است شخصیتهای‏
بزرگ تاریخی یا معاصر از نظر عظمتی که در نفوس دارند بر روی فکر و اندیشه و تصمیم و اراده دیگران تاثیر می‏گذارند و در حقیقت هم‏
فکر و هم اراده دیگران را تسخیر می‏کنند ، دیگران آنچنان می‏اندیشند که‏
آنها می‏اندیشند و آنچنان تصمیم می‏گیرند که آنها می‏گیرند ، دیگران در
مقابل آنها استقلال فکر و اراده خود را از دست می‏دهند .

📚انسان و ایمان ، شهید مطهری

اشتراک این خبر در :